top of page

Revisão por pares não nasceu por amor à ciência

A maioria dos pesquisadores nunca pensou sobre isso, ou então acredita que a revisão por pares sempre existiu e que sempre foi a forma mais justa de validar conhecimento científico. Era uma tarde de sábado e eu, uma mãe de criança de quase dois anos, me fiz essa pergunta: de onde surgiu a revisão por pares? Com um tiquinho de ChatGPT e muito Google Scholar, senta que lá vem história.


A revisão por pares não nasceu como sinônimo de rigor, mas como um sistema institucional de controle e autoridade sobre o que estaria autorizado a circular como ciência. E entender isso é fundamental pra gente saber o motivo por trás do publish or perish, da ciência salame, da indústria das publicações e por que tanta gente está adoecendo no processo.


UM BREVE RETORNO HISTÓRICO


Antes do século XVII, o saber científico circulava em cartas, manuscritos e tratados. Quem validava uma ideia era a reputação de quem a defendia, e não um sistema externo de arbitragem.


Foi só em 1665, com o surgimento da Philosophical Transactions da Royal Society de Londres, que o conhecimento começou a ser publicado periodicamente. Mas ainda não havia revisão por pares: a validação era feita por editores, quase sempre baseados em afinidades políticas e intelectuais.


Ao longo dos séculos XVIII e XIX, as academias de ciência foram se consolidando como guardiãs do saber. Mas a prática da revisão por pares só se tornou uma regra depois da Segunda Guerra Mundial, impulsionada pelo crescimento da produção científica e pela necessidade de regular financiamentos e prestígio institucional.


Então a revisão por pares é uma invenção recente? Sim senhores.


O que a gente entende hoje por “revisão por pares” (pareceres anônimos, arbitragem técnica e possibilidade de rejeição com base em mérito) é uma construção do século XX, moldada pela explosão dos periódicos e pela industrialização da ciência.


Ela não surgiu como um ideal ético universal, mas como um mecanismo de triagem necessário diante do crescimento do sistema acadêmico.


AS AMBIGUIDADES DO SISTEMA


A revisão por pares é importante. Mas ela também é imperfeita. Ela é, ao mesmo tempo:


  • Guardiã do rigor e instrumento de censura ao novo

  • Barreira contra fraudes e reprodutora de vieses institucionais

  • Processo de validação e fonte crônica de ansiedade e medo

  • Uma forma de qualificar a ciência e uma forma de explorar pesquisadores e revisores


Pesquisas mostram que a revisão por pares reproduz viés de gênero, de instituição, de país e de área. A transparência ainda é baixa. E há um incentivo velado à publicação de resultados “positivos” em vez de ciência reprodutível.


E estamos no mundo da IA, lembram? A quantidade de artigos publicados com frases típicas do ChatGPT, como "não consegui fazer a leitura desses dados" é crescente e demonstra (1) pesquisadores cada vez mais ocupados com a quantidade de artigos a publicar e (2) revisores que na verdade não revisam.


ENTÃO QUAL É A SOLUÇÃO?


Repensar, refletir e educar.


Revisão por pares não deve ser um dogma. Deve ser um sistema revisável como qualquer construção científica.


Enquanto isso, precisamos educar pesquisadores para:

  • entenderem o processo por dentro

  • saberem como lidar emocionalmente com a rejeição

  • entenderem que um parecer duro não é um atestado de fracasso

  • e que uma publicação aceita não é sinônimo de excelência absoluta


Além disso, é urgente que entendamos que artigo publicado é diferente de avanço concreto no conhecimento. Volte muitas casas, lá para a ciência do século XVII e entenda que muitas vezes uma vida inteira ainda não é o suficiente para um avanço que "muda o mundo". Seu doutorado é um ensaio, uma tentativa, um gesto à frente. E sim, isso por si só já é uma contribuição.


No Acadêmicos Anônimos, a gente ensina isso. Não porque queremos criar “pesquisadores perfeitos”, mas porque acreditamos que ninguém precisa adoecer pra contribuir com a ciência.


Referências

Baldwin, M. (2018). Making "Nature": The history of a scientific journal. University of Chicago Press.

Fyfe, A., Coate, K., Curry, S., Lawson, S., Moxham, N., & Røstvik, C. M. (2017). Untangling academic publishing: A history of the relationship between commercial interests, academic prestige and the circulation of research. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.546100

Kronick, D. A. (1990). Peer review in 18th-century scientific journalism. JAMA, 263(10), 1321–1322. https://doi.org/10.1001/jama.1990.03440100061027

Lee, C. J., Sugimoto, C. R., Zhang, G., & Cronin, B. (2013). Bias in peer review. Journal of the American Society for Information Science and Technology, 64(1), 2–17. https://doi.org/10.1002/asi.22784

Smith, R. (2006). Peer review: a flawed process at the heart of science and journals. Journal of the Royal Society of Medicine, 99(4), 178–182. https://doi.org/10.1177/014107680609900414

Spier, R. (2002). The history of the peer-review process. Trends in Biotechnology, 20(8), 357–358. https://doi.org/10.1016/S0167-7799(02)01985-6

3 comentários


UU88 dạo này thấy mọi người nhắc hoài nên mình cũng bấm vào coi thử cho biết, kiểu tò mò giao diện thôi chứ không ngồi tìm hiểu sâu. Vừa vào là thấy trang làm khá dễ thở, nền nhìn sạch sẽ, không bị nhồi chữ với nút quá nhiều nên lướt nhẹ nhàng. Mình thích nhất là cách họ chia nội dung theo từng khối rõ ràng, nhìn cái là biết đang ở phần nào, không phải căng mắt dò. Thanh menu cũng để chỗ dễ thấy nên mình chuyển qua lại vài mục thấy khá nhanh, không bị rối hay phải bấm lui tới nhiều lần. Nói chung cảm giác như họ ưu tiên người mới vào xem…

Curtir

SC88.COM mình thấy bạn bè nhắc hoài nên cũng bấm vô coi thử cho biết, chủ yếu xem giao diện chứ không có ngồi đọc kỹ từng thứ. Vừa vào là thấy trang làm khá gọn, nền nhìn thoáng nên mắt đỡ mệt, kiểu lướt nhanh vẫn không bị “ngợp” chữ. Mình thích nhất là cách họ chia nội dung thành từng khối rõ ràng, nhìn phát biết chỗ nào là thông tin chính, chỗ nào là phần phụ, không bị dính chùm một cục. Thanh menu cũng đặt ngay chỗ dễ thấy nên chuyển qua lại khá tiện, không phải mò hay bấm vòng vòng. Nói chung trải nghiệm vài phút đầu khá dễ chịu vì các mục được…

Curtir

XX88 mình thấy bạn bè nhắc hoài nên bấm vào coi thử cho biết, kiểu xem giao diện thôi chứ không đào sâu gì. Vào cái là thấy trang làm khá dễ thở, khoảng trắng vừa đủ nên nhìn không bị ngộp. Mình để ý họ chia nội dung thành từng khối rõ ràng, lướt xuống là biết phần nào đang nói gì, không phải căng mắt tìm. Cái mình thích nhất là menu đặt ngay chỗ dễ thấy, bấm qua lại mấy mục cũng nhanh, không bị vòng vo. Nói chung cảm giác như họ ưu tiên người mới, nên mọi thứ nhìn “thẳng thắn” và dễ hiểu. Đặc biệt mấy bảng thông tin dạng chia cột nhìn gọn,…

Curtir
bottom of page